Ban Công tác Mặt trận thống nhất
Đầu não của các hoạt động ở nước ngoài này là Ban Công tác Mặt trận thống nhất (UFWD), với nhiều hoạt động “ngoại giao nhân dân” như các chương trình thành phố kết nghĩa, ủy ban thương mại, hội hữu nghị và đặc biệt là công tác thu hút người Hoa hải ngoại.
UFWD nhấn mạnh mối quan hệ “máu thịt” với Trung Quốc của thành phần này, kèm theo đảm bảo hỗ trợ chính trị và tài chính. UFWD thường xuyên tổ chức gặp gỡ với các chi hội “hội đồng hương” ở nước sở tại, đôi khi có sự có mặt của các quan chức lãnh sự cấp cao của Trung Quốc.
Một ví dụ về cách UFWD tác động lên giáo dục đại học và tự do học thuật ở Hoa Kỳ là trường hợp Hiệp hội Sinh viên và học giả Trung Quốc (CSSA).
Khi Chính phủ Trung Quốc lần đầu tiên cho phép công dân nước mình theo học các trường đại học phương Tây vào cuối những năm 1970, họ cũng đồng thời tạo điều kiện thành lập các chi hội của CSSA ở những trường này để giám sát du học sinh Trung Quốc.
Ngày nay, các phân hội của CSSA đã và đang hoạt động ngày càng tích cực, báo cáo của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ quả quyết, với sự tài trợ và hướng dẫn thường xuyên từ các cơ quan ngoại giao Trung Quốc ở nước sở tại.
Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo, từng là giám đốc CIA, đã phải đưa ra cảnh báo trong một bài phát biểu tại Học viện Kỹ thuật Georgia ngày 9-12 về nguy cơ Trung Quốc “xâm nhập các viện đại học Hoa Kỳ”!
Cụ thể, ông Pompeo nói: “Nhiều học giả Mỹ – mà các nghiên cứu được tài trợ bởi người dân Mỹ đóng thuế – đã bị lôi kéo vào các chương trình tuyển dụng của Trung Quốc. Trung Quốc trả cho họ hậu hĩ để thực hiện nghiên cứu… và sau đó thường sử dụng thành quả trí tuệ của họ để xây dựng sức mạnh quân sự”.
Ông cũng nêu ra con số đáng suy nghĩ: “400.000 sinh viên mỗi năm đến Hoa Kỳ để học tập đến từ chỉ một quốc gia. Đó không phải là tình cờ… Phần lớn cơ sở công nghiệp cao cấp ở Trung Quốc dựa trên công nghệ đánh cắp hoặc mua từ các quốc gia khác, chớ không phải là cây nhà lá vườn”.
Công khai quan điểm
Nếu ở Mỹ mỗi năm có 400.000 sinh viên Trung Quốc sang học, thì ở Úc tính đến tháng 7-2017 sinh viên Trung Quốc chiếm 29% trong tổng số hơn nửa triệu sinh viên nước ngoài, theo số liệu từ Bộ Giáo dục Úc.
Một trong những thí dụ rõ ràng về việc sử dụng các hội đoàn sinh viên CSSA chính là ở Úc và New Zealand. UFWD đã nhắm mục tiêu vào một loạt tổ chức và nhân vật chính trị ở hai nước này và đạt được thành công đáng kể trong việc tạo ảnh hưởng chính trị, kiểm soát các phương tiện truyền thông quan trọng và ngăn chặn các bài báo mà Trung Quốc cho là bất lợi cho lợi ích của họ.
Tổ chức Tình báo an ninh Úc cho biết ở nhiều địa phương của nước này, các ứng viên tranh cử gần đây có liên hệ với các cơ quan tình báo Trung Quốc. Các ví dụ khá rõ ràng.
Huang Xiangmo (Hoàng Hướng Mặc), thường trú nhân người Úc sinh tại Trung Quốc và một ông trùm bất động sản ở Úc, từng là chủ tịch phân hội Úc của tổ chức trực thuộc UFWD giai đoạn 2014-2017.
Một thượng nghị sĩ Úc, Sam Dastyari, vốn ủng hộ quan điểm của Trung Quốc về tranh chấp lãnh thổ ở Biển Đông, gắn bó với ông Huang đến mức bị cáo buộc là người đã cảnh báo ông Huang về việc các cơ quan tình báo Úc đang điều tra ông. Thượng nghị sĩ Dastyari cuối cùng đã phải từ chức vào cuối năm 2017 trước sức ép dư luận Úc.
Ở New Zealand có trường hợp Yang Jian (Dương Kiện), nghị sĩ gốc Hoa. Ông Yang bị phát hiện có 15 năm làm việc trong lĩnh vực tình báo quân sự của Trung Quốc trước khi nhập quốc tịch New Zealand.
Mãi sau này nhà chức trách New Zealand mới phát hiện ông Yang che giấu mối quan hệ quá khứ với quân đội Trung Quốc khi khai xin thẻ thường trú và xin việc. Ông Yang chỉ tuyên bố rút lui khỏi chính trường New Zealand vào tháng 10-2020.■
Ngoại giao vaccine
Trong bối cảnh đại dịch COVID-19, ngoại giao Trung Quốc đang có thêm một đòn bẩy mới: vaccine. “Chắc chắn là Trung Quốc đang xúc tiến ngoại giao vaccine nhằm nỗ lực sửa chữa hình ảnh – Huang Yanzhong (Hoàng Nghiêm Trung), nghiên cứu viên cấp cao về y tế toàn cầu ở Hội đồng Quan hệ đối ngoại (CFR), một tổ chức nghiên cứu tại Hoa Kỳ, nói với AFP – Nó cũng trở thành một công cụ để gia tăng ảnh hưởng toàn cầu của Trung Quốc và để dàn xếp… các vấn đề địa chính trị”.
Hồi tháng 8, Thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường đã cam kết ưu tiên tiếp cận vaccine cho các nước dọc sông Mekong, vốn có tranh cãi với Trung Quốc về vấn đề xây đập ở thượng nguồn. Trung Quốc cũng đã ký các thỏa thuận cung cấp vaccine cho Malaysia và Philippines, hai nước có tuyên bố tranh chấp ở Biển Đông.
“Ngoại giao vaccine của Trung Quốc sẽ không phải là không có điều kiện kèm theo”, Ardhitya Eduard Yeremia và Klaus Heinrich Raditio nói trong một nghiên cứu đăng trên trang của Viện Yusof Ishak ở Singapore vào tháng 12-2020.
Trong khi đó, Mỹ vắng mặt trong liên minh toàn cầu gồm 189 nước cam kết sẽ phân phối vaccine công bằng. Trung Quốc đã tham gia liên minh này từ tháng 10, khi các hãng dược của nước này đang thử nghiệm giai đoạn cuối và dự kiến sản xuất được 1 tỉ liều cho năm tới. Việc này xem ra lợi cả đôi đường cho Trung Quốc.
Chỉ cần chiếm được 15% thị phần vaccine ở các nước thu nhập trung bình và thấp, ngành dược Trung Quốc sẽ đảm bảo được doanh số 2,8 tỉ đôla trong năm tới, theo ước tính của hãng môi giới chứng khoán trụ sở tại Hong Kong Essence Securities. Đó cũng sẽ là cú hích mạnh mẽ cho chiến lược Vành đai – con đường của nước này.
Hãng thương mại điện tử khổng lồ Alibaba đã kịp hoàn tất các nhà kho lớn tại Ethiopia và Dubai, những nơi dự kiến đóng vai trò trung tâm phân phối vaccine của Trung Quốc cho châu Phi và Trung Đông. Các cơ sở sản xuất vaccine do Trung Quốc xây dựng cũng đã mọc lên ở Brazil, Morocco và Indonesia, các nước có tham gia thử nghiệm vaccine toàn cầu của những hãng dược nước này.